واکاوی قتل شیرین از منظر فقه و حقوق
محورهای موضوعی : فقه و حقوق کیفری
1 - دانش‌پژوه سطح 4، حوزه علمیه و دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد، رشته فقه وحقوق جزا، دانشگاه شاهد، تهران
2 - دانش پژوه سطح 3، حوزه علمیه و دانش آموخته سطح 2، رشته حقوق، مدرسه عالی قضاوت، قم
کلید واژه: مرگ شیرین, اتانازی, رضایت مجنی علیه, خودکشی, قتل, مرگ خودخواسته,
چکیده مقاله :
مرگ شیرین راهی برای بیمارانی است که علم و دانش نوین‌پزشکی از درمان آن‌ها عاجز مانده است که آن‌ها را با مرگی آسان و سریع از درد و رنج رهایی می‌بخشد. درمورد این که آیا شرایط بیمار، رضایت بیمار و انگیزه مرتکب می‌تواند به این عمل مشروعیت بخشد در کلام فقها و مکاتب فکری مختلف، رویکرد متفاوتی در پیش گرفته شده است ازاین‌روی هدف پژوهش حاضر، مشخص‌کردن جایگاه مرگ شیرین در نظام حقوقی ایران، آثار حقوقی مترتب بر آن، تحلیل و بررسی ادله جواز وعدم جواز مرگ شیرین در فقه امامیه و بیان نظرات فقها در این مسئله بود. این پژوهش به روش توصیفی_تحلیلی و جمع‌آوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای بوده است. یافته‌های حاصل از این پژوهش، بیانگر این است فقها مرگ شیرین را تحت عنوان خاصی بیان نکرده بودند و اساساً عبارتی حول آن در کتب فقهی وجود ندارد لکن با استفاده از وحدت ملاک مسائل مشابه احکام تکلیفی و وضعی اقسام مختلف مرگ شیرین مورد بررسی قرار گرفت که با بررسی و تتبع مواد قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 روشن شد که در قانون مواد خاصی در مورد هیچ یک از اقسام مرگ شیرین وجود ندارد و این عمل به‌صورت مستقل جرم‌انگاری نشده است چرا که در نظام حقوقی ایران باتوجه‌به عدم تأثیر رضایت و انگیزه مرتکب در مسئولیت کیفری، مرگ شیرین با درنظرگرفتن اقسام و ماهیت آن تحت عنوان یکی از اقسام قتل یا خودکشی قرار می‌گیرد.
Euthanasia is considered an option for patients whose conditions can no longer be treated by modern medicine, offering relief from suffering through a peaceful and rapid death. However, Islamic jurists and different schools of thought have adopted divergent views on whether the patient's condition, consent, and the offender's motive can justify such an act. This study examines the legal status of euthanasia in the Iranian legal system, its legal consequences, and the jurisprudential arguments for and against its permissibility in Imamiyyah jurisprudence. Using a descriptive-analytical approach and library-based sources, the study found that classical jurists did not address euthanasia under a specific title. Instead, its legal rulings can be inferred by analogy with similar jurisprudential issues. Analysis of the 2013 Islamic Penal Code indicates that no provision specifically criminalizes euthanasia. Under Iranian law, because the victim's consent and the offender's motive do not eliminate criminal liability, euthanasia is legally classified, depending on its nature and form, as either homicide or suicide.
الف) کتب فارسی
قرآن کریم
ابن فارسی، احمد، (1404ق)، معجم مقابیس اللغه، مکتب الاعلام الاسلامی، قم.
اصفهانی، محمد بن حسن، (1376ش)، کشف اللثام عن قواعد الاحکام، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
اعتمادیان، محمود ناصر الدین،(1342ش)، اخلاق پزشکی، انتشارات دانشگاه تهران.
امیل دورکیم، داوید، مترجم: سالارزاده امیری - نادر، (1379ش)، خودکشی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
انصاری، قدرت الله، (1392)، احکام و حقوق کودکان در اسلام، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، قم.
انصاری، محمدعلی، (1389ش)، الموسوعه الفقهیه المیسره ویلیها المحق الاصولی، مجمع‌الفکر الاسلامی، قم.
ایازی، محمدعلی، (1380ش)، فقه‌پژوهی قرآنی، بوستان کتاب، قم.
ابطحی، سالومه، 22/6/1381، می خواهم بمیرم، نشریه همشهری.
آقابابایی، اسماعیل، (1392ش)، مسائل فقهی و حقوقی قتل از روی ترحم، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، تهران.
بلیندا، بینت، مترجم: عباسی، محمود، (1387ش)، حقوق و پزشکی، حقوقی، تهران.
بهجت، محمدتقی، (1381ش)، احکام و استفتائات بهداشتی و پزشکی، میراث ماندگار، قم.
تبریزی، جواد و خویی، سید ابوالقاسم، (1383ش)، صراط النجاه فی اجوبه الاستفتائات، مدین، قم.
تبریزی، جواد، (1387ش)، تنقیح مبانی الاحکام القصاص، دار الصدیقه الشهید
تفضلی، ابولقاسم،( 1386ش)، به من حق مردن بدهید، نشریه وکالت، ش18.
تقدسی نژاد، فخرالدین، (1384ش)، بررسی نگرشی گروهی از پزشکان ایرانی به اتانازی، مجله طب و تزکیه، ش 45،
جناتی، محمدابراهیم، ادوار، (1374ش)، فقه و کیفیت بیان آن، کیهان، تهران.
جواهری، حسن، (بی‌تا)، بحوث فی الفقه المعاصر، دار الذخائر، بی‌جا.
حر عاملی، محمد ابن حسن، (1416ق)، وسائل‌الشیعه، مؤسسه آل‌البیت، قم.
حلی، حسن ابن یوسف، (1413ق)، قواعد الاحکام، موسسه نشر اسلامی، قم.
خدادادی، غلامحسین، (1385ش)، احکام پزشکان و بیماران: مطابق با فتوای مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله‌العظمی حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی مدظله‌العالی، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم.
خسروپناه، عبدالحسین، (1395ش)، منظومه فکری امام خمینی (ره)، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه قم.
خمینی، روح‌الله، (1379ش)، تحریرالوسیله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار اما خمینی، تهران.
خویی، سید ابوالقاسم، (1393ش)، مبانی تکمله المنهاج، خرسندی، قم..
خویی، سید ابولقاسم، (1386ش)، الموسوعه الامام خویی، موسسه احیاء آثار اما خویی، قم.
خوئی، سید ابوالقاسم، (1382ش)، فقه الأعذار و المسائل الطبیه، مؤسسه احیاء آثار آیت‌الله خوئی، قم.
دورکیم، امیل، ترجمه نادر سالار زاده، (1378ش)، خودکشی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
دهخدا، علی‌اکبر، (1372ش)، لغت‌نامه دهخدا، روزنه، دهخدا.
رحیمی‌نژاد، اسماعیل، (1391ش)، آشنایی با حقوق جزا و جرم‌شناسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم.
رفیعی منش، احسان، (1376ش)، اتانازی یا مرگ از روی ترحم، دانشگاه علوم پزشکی، مجله موید، ش9.
زراعت، عباس، (1387ش)، شرح قانون مجازات اسلامی، بخش کلیات (حقوق جزای عمومی)، ققنوس، تهران.
سبحانی تبریزی، جعفر، (1415ق)، الرسائل الأربع: قواعد أصولیه و فقهیه، مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، قم..
سلیمی، انسیه و فتحی، محمد جواد، (1394ش)، تحلیل حقوقی اتانازی در لایحه قانون مجازات اسلامی 1390، مجله ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی، ش 4.
شهید اول، علی، (1372ش)، سید ابوالحسن، غایه المراد فی شرح الارشاد و حاشیه الارشاد، مرکز الابحاث الاسلامیه، قم.
شهید ثانی زین الدین ابن علی، (1414ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرایع الاسلام، موسسه معارف، قم.
شهید ثانی، زین‌الدین ابن علی، (1432ق)، الروضیه البهیه فی شرح المعه الدمشقیه، مجمع الفکر الاسلامی، قم.
صادقی، میرمحمد، (1395ش)، جرایم علیه اشخاص، میزان، تهران.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله، (1400ش)، استفتائات پزشکی، مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله‌العظمی صافی، قم.
طبرسی، فضل ابن حسن، (1408)، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، دارالمعرفة، بیروت.
طوسی، محمد ابن حسن، (1407ق)، الخلاف، مؤسسه نشر اسلامی، قم.
عباسی، محمود،(1373ش)، مجموعه مقالات حقوق پزشکی، مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق، قم.
علیان‌نژادی، ابوالقاسم، (1394ش)، احکام پزشکی مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی، قم.
کرمی، خدابخش، (1381ش)، اتانازی مرگ آسان و راحت، اسلام وطب، دفتر نشر معارف، قم.
کیانی - گودرزی، (1386ش)، مهرزاد - فرامرز، پزشکی قانونی، سمت، تهران.
گلدوزیان، ایرج، (1395ش)، حقوق جزای اختصاصی، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
لاریجانی، باقر، (1387ش)، پزشک و ملاحظات اخلاقی: مروری بر مبانی اخلاق پزشکی، برای فردا، تهران.
لنکرانی، فاضل، (1395ش)، اصول فقه شیعه (درس‌های خارج اصول مرجع عالیقدر تشیع آیت‌الله فاضل لنکرانی)، مرکز فقهی ائمه اطهار، قم.
لنگرودی، محمدجعفر جعفری، (1374ش)، ترمینولوژی حقوق، گنج دانش، تهران.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، (1386ش)، بحارالانوار، اسلامیه، قم.
مرتضوی، سید محسن، (1399ش)، پیوند اعضا و مرگ مغزی در آینه فقه، نسیم رضوان، قم.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (1379ش)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه، قم.
موسوی بجنوردی، سید محمد و رضوی‌نیا، مریم، (1393)، اتانازی در فقه و حقوق اسلامی با محوریت آرای امام خمینی (ره)، پژوهش‌نامه متین، سال شانزدهم، ش 63.
موسوی بجنوردی، سید محمد، (1393ش)، اتانازی در فقه و حقوق اسلامی با محوریت آرای امام خمینی (س)، پژوهش‌نامه متین، ش 63.
ناصرالدین اعتمادیان، محمود، (1342ش)، اخلاق و آداب پزشکی، مؤسسه انتشارات و چاپ تهران.
نجفی، محمدحسن، (1393ش)، جواهر الکلام، دارالکتب الاسلامیه، قم.
نجم‌الدین، جعفر بن حسن، (1374ش)، شرایع الاسلام، اعلمی، قم.
وحید خراسانی، حسین، (1383ش)، منهاج الصالحین، مدرسه الامام باقرالعلوم علیه‌السلام، قم.
ولیدی، محمد صالح، (1391ش)، حقوق جزای اختصاصی: جرایم علیه اشخاص، امیرکبیر، تهران.
سایت‌ها:
سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله حکیم.
سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله سیستانی.
سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله شبیری.
سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله مکارم شیرازی.
سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله نوری همدانی.
سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.
ویکی فقه